Franc Šali, Veliki Podljuben

Gedenksteen van onbewerkt steen met witte tekstplaat, is gewijd
aan vijf partizanen die op dit plek in juli 1943 omkwamen. De gedenksteen is
in 1979 geplaatst.

De gedenksteen staat op de plek waar op 10 juli 1943 bij de
onverwachte inval van Italiaanse soldaten en belgarden de eerste aanvaller
Franc Šali uit Vavte vasi viel, en in de buurt van andere gevechten met de
vijand ook andere strijders van de NOB.

EŠD 22903

»10.
juli 1943 was een heet zomerse dag. Een grotere patrouille van Italiaanse
soldaten en belgarden is in de dorpsrichting en vanaf de bovenkant van de
dorp. In de dorpsvelden waren er veel partizanen en activisten van de OF.
Er werd een machinegeweer en een aantal geweren afgevuurd. Onder de
kogels lag de eerste aanvaller Franc Šali uit Vavte vasi. Dichtbij het
dorp waar de gedenksteen nu staat. Ze schoten afzonderlijk op de dorpsvelden.
Ze vingen drie mannen. Eén had geluk, twee jonge jongens uit Veliko Podljubno
werden echter zwaar vermoord tijdens hun vlucht uit de dorpsvelden richting
Ušivec bij Babji hrib.

     Dit
was een zielig dag voor de families van de omgekomen en de dorpsbewoners.
Maar ook een grote verlies voor het partizanenbeweging en de lokale
organisatie van de OF, want Hrovat en Gašper waren haar activisten, en Šali
was de organisator van de partizanenweerstand. De oorlog had veel families
getroffen, ook verloren ze veel leden in die harde tijd. Sommigen wisten
niet eens waarom ze moesten sterven.

   
  We vroegen de oudere dorpsbewoners of ze zich nog herinneren aan
die dagen en gebeurtenissen en de jongere of ze weten over die tragedie.

    
Kristina Škufca herinnert zich die dag nog levendig. Zo vertelde ze.
'Op die juli dag waren er drie partizanen bij ons, ze lagen onder ons
kotter in de tuin. Kulovčev Franci uit Vavte vasi, Košakova Vida en Novega
mesta en nog een, ik ben het naam vergeten. Met mijn zus Danica waren we
juist op de akker. Ik was aan het aardappelen pletteren, zij pakte iets hoger
de bonen voor het eten, toen zag de zus een groep soldaten die uit het bos
kwamen en tussen de akkeren over onze boerderij en schreeuwde: 'Partizanen
vlucht, de 'tabeli' gaan!' De partizanen hoorde het waarschuwing en vluchtten
direct in het bos over de dorpsvelden en verdwenen, om zo de gevechten te
vermijden. Ook een belgarden hoorde het waarschuwing, die wilde zijn zus
direct neerschieten, maar de geweer was vertraagd. Hij was vol van woede
en dreigde met de zus en mij. Beiden werden verder in de dorpsvelden
weggeleid, waar we warm en schreeuwden. De oudere vrouwen reden ons, die
de soldaten vertelden dat de kinderen niets verkeerd hadden gedaan en dat
ze ons toch in vrede lieten.

     Tijdens
de inval in de dorpsvelden werden de Franca Šalija, de partizaan die
eenige families met propaganda materiaal had voorzien, verrast. Šali
vermijden de Šmajdkovo boerderij, waar de soldaten hem opmerkten en
vermoordden op de rand van de dorpsvelden, waar hij dood lag. De tabeli
hadden een foto van Šali met zijn vrouw en zoon en vroegen of we de man op
de foto herkenden en of we hem kenden. We moesten ons gedragen alsof we
hem niet herkenden.V
de hajki skozi uite zijn soldaten opgemerkt dat er twee personen op de weiland bij de Plantanov in het onderste deel van de dorpskern waren, die hout droogden en probeerden zich te verbergen en te ontwijken van het ontmoeten met de soldaten, maar werden opgepakt en met de heer Plantan meegenomen. Voor Plantan ging zijn vrouw met drie kleine kinderen en smeekte overal om haar man te laten gaan. De Italiaanse soldaat, die Plantan uit de dorpskern meenam met de opdracht hem te schieten, was genadig en schoot in de lucht, terwijl hij de gevangene Plantan liet leven. Veel erger ging het met Gašper en Hrovat. Ze werden meegenomen, tijdens de reis werden ze met de koppelende kogelhouders en werden geslagen. Ze werden dicht bij de huidige ploegplaats op de Babje bergen vermoord en daar lieten ze hen liggen. Ze gaven aan waar ze waren. Niemand van hen is geschoten. Alle doden werden later door hun eigen familie begraven. De Šalija werden begraven in de Vavti dorpskern. Hrovat en Gašper lagen samen op de parochiale grond en de vaščani gingen erheen om te vieren. Ze werden begraven in Šmihel.

Ze tellen
ze 30, 15 waren »tabeli« en 15 Italiaanse soldaten. De tabeli waren ergerlijk tegen de mensen, de Italiaanse soldaten pisten eieren, jagen en schieten op kippen. Onze kura redden haar twaalf papegaaien, haalde ze weg in het bos en kwam pas tegen de avond weer naar huis.

Vinko
Šmajdek was toen nog geen twee jaar oud. De gebeurtenis kan alleen beschreven worden via de verhalen van de ouders. Met zijn zoon van de overleden Šalija zorgt hij regelmatig voor het nabijgelegen herdenkingsmonument.«

Bogdan Mali, Še pomnite
tovariši? Šum
sekvoj, juni 2013, 9. /no_think