EŠD 10108 STARE ŽAGE - ŠPRAJCERJEV MLIN EN ŽAGA

Op de weg die van Soteske naar Črnomlje loopt, staan aan het einde van de dorp in de Stari Žage op de rechter oever van de Črmošnjičica de oude kočevarske zage Venecianka en een molen met gedeeltelijk behouden apparatuur. In de kelder van de enonadstropige stenen gebouw van de molen (Stare Žage 12) is nog steeds een kovingswerkplaats bewaard. Toegang is via een steenmuren enoločen brug.

De Spreitzer (Šprajcerje) waren een van de Kočevarje, die bij de massale verplaatsing van de Kočevarje naar het Spodnje Posavje in 1941, net als nog een aantal anderen, niet wilden verkopen hun vermogen aan de Italiaanse familie Emona, maar bleven liever thuis op hun eigen grond. In de Stari Žage hadden ze een boerderij en een zage met twee molenstenen. In één van de molenstenen werden alleen gerst en in de andere de andere graansoorten gemalen. Maar wat het belangrijkst was, was dat ze op hun eigen grond bleven. Het terrein waar ze naar toe zouden moeten verhuizen, was hun niet, en ze wisten ook niet wat er daar op wacht stond. Zo bleef de boer met twee zonen achter, terwijl de andere kinderen emigreerden.

De boer was zeer vooruitstrevend en had voor die tijd zeer moderne zage. Van het buitenste magazijn, waar de boeren de houtstapels brachten, brachten de arbeiders via de tračnica met kleine wagons de houtstapels naar het snijpunt. De zage Venecianka ofwel in het lokale spraakgebruik «gater», afhankelijk van de waterstroom, had de zagebladen met één, twee of meerdere zagebladen. Soms zelfs de hele houtstapel tegelijk.

Aan de buitenkant was er een houten aandrijfwieltje, dat het water voor de aandrijving kreeg via een houten kanaal, waarin een overbrengingsapparaat zat dat het water richtte op het zage- of molenwieltje.

In de kelder van de zage zijn nog steeds zinken balken met houten jermenicen te zien, die via de brede jermenicen de zage voor het snijden van de houtstapel, de cirkelzage voor het lopen van de planken en de snijmachine, die de planken gladde en op de juiste lengte snoerde, aandreven.

Tijdens de Tweede Wereldoorlog sneden de zagers de houtstapel in planken voor de behoeften van de partizanenobjecten in het Kočevsko Rog. Hier sneden ze in 1943 ook planken voor de Basis 20, die begonnen te worden gebouwd in het bos boven de weg naar Červanovo onder de Sokolski Top.De molen en de zager zijn vandaag opgenomen in de rijksregister van culturele erfgoederen, maar omdat ze niet meer in bedrijf zijn, hebben de eigenaren geen middelen voor hun onderhoud.